Hoe komt het dat mensen onveilig werken?

Hoe komt het dat mensen, tegen beter weten in, onveilig blijven werken? En waarom is het zo moeilijk om elkaar daarover aan te spreken? Het antwoord vinden we in de wetenschap. As per usual.

Onveilig gedrag is menselijk

Het gebeurt wel eens dat Bart een opleiding rond veiligheid begint met foto’s van zijn avonturen. Op deze beelden zie je hem bergen beklimmen, van hoge rotsen springen, skiën in gebieden zonder pistes of op een bamboeraft dobberen in Thailand. Hij kan gemakkelijk meerdere slides vullen met beelden die hij liever niet aan zijn moeder laat zien. Hij gebruikt deze foto’s niet om te tonen hoe cool hij is (want dat spreekt voor zich), maar om te laten zien dat onveilig gedrag heel menselijk is, zowel op het werk als daarbuiten. Hieronder alvast twee herkenbare redenen.

Zelfoverschatting en routine: een gevaarlijk duo

Heb jij ook zo’n nonkel die op zondag, na twee borrels, eens graag de kettingzaag op gang trekt? Hij draagt een short en een houthakkershemd met opgestroopte mouwen, klimt op een wankele ladder om snel even een paar takken te zagen van de grote eik achter in de tuin. Als je hem vraagt of dat wel verstandig is, kijkt hij je waarschijnlijk meewarig aan.

Zelfoverschatting

Wat hier meespeelt, zijn psychologische risicofactoren. Zelfoverschatting speelt vaak een belangrijke rol. Uitspraken zoals ‘Dat zal mij niet overkomen’ of ‘Ik weet wat ik doe’ zouden een alarmbel moeten doen rinkelen. Onderzoek van Ola Svenson toont aan hoe sterk mensen zichzelf overschatten. In een steekproef bij Amerikanen gaf bijvoorbeeld 93% aan dat hun rijvaardigheden boven het gemiddelde liggen. Je hoeft geen wiskundig genie te zijn om te begrijpen dat dat onmogelijk is. Daarnaast nemen mannen gemiddeld meer risico’s en overschatten ze zichzelf vaker dan vrouwen. Je tante zal waarschijnlijk wel beschermkleding dragen en iemand vragen om de ladder vast te houden. Of een professional bellen, natuurlijk.

Angst beschermt ons tegen het nemen van risico’s. Een gebrek aan angst kan leiden tot gevaarlijke situaties. Onderzoek naar hoe we (overdreven) angsten overwinnen, leert ons iets over een potentieel gevaar: routine. Als men zich maar vaak genoeg blootstelt aan een specifiek gevaar, dooft de angst voor dat gevaar langzaam uit.

Routine

Routine maakt het allemaal nog gevaarlijker. Wanneer je je herhaaldelijk blootstelt aan een gevaar zonder dat er iets misgaat, verdwijnt de angst. Denk maar aan je eerste keer op de snelweg: hypergeconcentreerd en met een absolute voorkeur voor de rechterrijstrook. Nu slalom je vlot overal tussen terwijl je een iced latte macchiato drinkt en naar de perfecte Spotify-playlist zoekt. Het risico op ongevallen verhoogt, obviously.

Daarnaast is weinig angst voelen ook een persoonlijkheidskenmerk. Mensen die in hun vrije tijd risico’s opzoeken, zullen dat op de werkvloer ook sneller doen. Gelukkig voor Bart is Perco geen onveilige werkomgeving …

Veiligheid is een werkwoord

Net zoals liefde is veiligheid een werkwoord. Preventieadviseurs, bijvoorbeeld, doen elke dag hun uiterste best om de werkomgeving zo veilig mogelijk te maken. Bij Perco richten we ons op het menselijk aspect: hoe zorg je ervoor dat mensen veiliger werken? En hoe creëer je (psychologische) veiligheid binnen je organisatie?

Omgeving beïnvloedt gedrag

Een voorbeeld: bij een van onze klanten negeerden medewerkers (alsook onze ‘coole’ Bart) massaal het geschilderde voetpad van de motorparking naar de ingang. Het ging nochtans om een omweg van slechts tien meter. Zelfs betonnen blokken langs het voetpad maakten geen verschil. Pas toen er een afsluiting bovenop de blokken werd geplaatst, volgden ze het voetpad.

Gelukkig zijn er heel wat dingen die je als leidinggevende en als collega kan doen om dergelijke ingrepen overbodig te maken, of de genomen maatregelen op z’n minst kracht bij te zetten. Hier zijn er alvast drie.

Communiceren over onveilig gedrag: drie tips

1. Spreek elkaar aan

Een simpele aanmaning zoals ‘Zet je helm op’ kan wonderen doen en zelfs levens redden. Waarom doen we het dan zo weinig? Vaak komt dat vanuit de angst om kritiek te geven, iets dat intuïtief aanvoelt als ‘gevaarlijk terrein’ in een werkomgeving. We zijn bang voor negatieve reacties. We denken dingen zoals ‘Hij zal boos worden’ of ‘Hij gaat dit niet pikken’. In een machocultuur is het nog moeilijker om iemand aan te spreken op onveilig gedrag.

Uit onderzoek blijkt dat de meest effectieve manier om veiligheid te verhogen, is door gebruik te maken van een 'prohibitive voice'. Dit betekent dat je in de gebiedende wijs spreekt: kort, direct en zonder ruimte voor discussie. Dus niet ‘Eigenlijk zou je een helm moeten dragen’, maar wel: ‘Je moet hier een helm dragen’ Er moet een sfeer hangen met psychologische vrijheid om aanmaningen uit te spreken.

2. Verhoog de bewustwording

Mensen zijn zich vaak niet bewust van de gevaren. Het simpelweg opsommen van risico’s helpt niet altijd. Een leuke oefening is een reverse brainstorm. Hierbij onderzoeken deelnemers hoe ze de werkplek zo onveilig mogelijk kunnen maken. Hoe zorgen ze voor ongevallen? Vervolgens geef je aan hoe vaak ze deze onveilige situaties op de werkvloer zien: soms, elke week of dagelijks.

Wanneer de deelnemers de antwoorden sorteren volgens voorkomen, wordt het in elke workshop keer op keer pijnlijk duidelijk: veel van de ‘ideeën’ om de werkvloer zo onveilig mogelijk te maken, zijn dagelijkse kost. Enough proof for you?

3. Werk foute overtuigingen weg

Er bestaan veel misvattingen over veiligheid, zoals ‘veiligheidsopleidingen zijn voor de statistieken’ of ‘ongelukken zijn onvermijdelijk’. Mensen hebben de neiging om informatie die hun overtuigingen bevestigt, sneller te accepteren en tegenstrijdige informatie te negeren. Bij Perco gebruiken we daarom vaak de 'self convincing'-techniek. Dit is een oefening waarbij deelnemers zelf argumenten bedenken om hun eigen overtuigingen te weerleggen.

Ook je impact als safety professional verhogen?

Voor safety managers, preventieadviseurs en anderen die dagelijks bezig zijn met het verbeteren van veiligheid, heeft Perco de open opleiding ‘Psychology for safety professionals’ ontwikkeld. Deze opleiding biedt inzichten in de psychologische principes die je taak moeilijker, maar ook makkelijker kunnen maken. We gebruiken wetenschappelijk onderbouwde modellen en delen praktijkervaringen met collega’s uit verschillende organisaties.